تأثیر ضعف «مهارت خواندن» بر مشکلات املایی دانش‌آموزان ابتدایی
- meysam
- دسته‌بندی نشده
تأثیر ضعف «مهارت خواندن» بر مشکلات املایی دانش‌آموزان ابتدایی
مقدمه
وقتی صحبت از ضعف املایی دانش‌آموزان می‌شود، معمولاً اولین چیزی که به ذهن می‌رسد، اشتباه در حفظ شکل کلمات، بی‌دقتی یا تمرین نکردن کافی است. اما مشکلات املایی همیشه به همین سادگی نیستند. گاهی ریشه‌ی بخشی از این مشکلات را باید در مهارتی جست‌وجو کرد که ارتباط بسیار نزدیکی با نوشتن دارد: مهارت خواندن. خواندن و نوشتن دو مهارت جدا از یکدیگر نیستند. کودک هنگام یادگیری خواندن، به‌تدریج ارتباط میان صداها، حروف و کلمات را یاد می‌گیرد. همین ارتباط، هنگام نوشتن و به‌ویژه نوشتن املا نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. به همین دلیل، اگر دانش‌آموز در خواندن کلمات، تشخیص صداها، ترکیب صداها یا خواندن روان و دقیق دچار مشکل باشد، ممکن است این ضعف در فعالیت‌های نوشتاری و املایی او نیز دیده شود.
مهارت خواندن فقط بلند خواندن نیست
گاهی تصور می‌شود دانش‌آموزی که می‌تواند متن را با صدای بلند بخواند، پس مهارت خواندن خوبی دارد؛ در حالی که خواندن مجموعه‌ای از چند توانایی مختلف است. دانش‌آموز باید بتواند: * حروف و نشانه‌ها را به‌درستی تشخیص دهد. * صدای هر نشانه را بشناسد. * صداها را به‌درستی با یکدیگر ترکیب کند. * کلمات را با دقت بخواند. * کلمات آشنا را سریع‌تر تشخیص دهد. * جمله را بدون حذف یا جابه‌جایی کلمات بخواند. * و در سطح بالاتر، معنای آنچه را می‌خواند درک کند. ضعف در هرکدام از این بخش‌ها می‌تواند روند یادگیری زبان نوشتاری را دشوارتر کند.
ارتباط خواندن و املا چگونه شکل می‌گیرد؟
هنگامی که معلم کلمه‌ای را برای دانش‌آموز می‌خواند، کودک باید صدای شنیده‌شده را دریافت کند، آن را در ذهن خود پردازش کند و سپس صداها را به نشانه‌های نوشتاری تبدیل کند. برای مثال، دانش‌آموز باید بداند صدای یک کلمه از چه بخش‌هایی تشکیل شده و هر صدا با چه نشانه‌هایی در نوشتار نمایش داده می‌شود. دانش‌آموزی که در خواندن کلمات مشکل دارد، ممکن است این ارتباط میان صدا، نشانه و کلمه را هنوز به اندازه کافی تثبیت نکرده باشد. در نتیجه، هنگام نوشتن املا ممکن است بخشی از کلمه را حذف کند، حروف را جابه‌جا بنویسد یا در انتخاب نشانه مناسب دچار تردید شود. بنابراین، گاهی برای حل مشکل املا، تنها افزایش تعداد تمرین‌های نوشتاری کافی نیست و باید مهارت خواندن نیز تقویت شود.
ضعف در روان‌خوانی چه تأثیری بر املا دارد؟
یکی از نشانه‌های ضعف مهارت خواندن، روان نبودن خواندن است. دانش‌آموزی که برای خواندن هر کلمه مجبور است مدت زیادی مکث کند و نشانه‌ها را یکی‌یکی بررسی کند، بخش زیادی از توان ذهنی خود را صرف رمزگشایی کلمه می‌کند. این موضوع می‌تواند باعث شود توجه او هنگام فعالیت‌های زبانی کاهش پیدا کند. در نتیجه، ممکن است در املا نیز: * بخشی از کلمه را جا بیندازد؛ * ترتیب حروف را اشتباه کند؛* کلمات را ناقص بنویسد؛ * در نوشتن کلمات مشابه دچار تردید شود؛ * یا برای نوشتن یک کلمه زمان زیادی نیاز داشته باشد. البته باید توجه داشت که هر دانش‌آموز دارای ضعف املایی الزاماً مشکل خواندن ندارد. ضعف املا می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد و باید هر دانش‌آموز به‌صورت جداگانه بررسی شود.
وقتی دانش‌آموز کلمه را درست نمی‌خواند، چگونه ممکن است آن را اشتباه بنویسد؟
خواندن صحیح به دانش‌آموز کمک می‌کند شکل نوشتاری کلمات را بارها ببیند و ارتباط میان شکل کلمه و صدای آن را در ذهن خود تثبیت کند. اگر دانش‌آموز هنگام خواندن، یک کلمه را بارها اشتباه بخواند یا بخشی از آن را حذف کند، ممکن است بازنمایی دقیق و کاملی از آن کلمه در ذهنش شکل نگیرد. برای همین، ممکن است همان کلمه هنگام املا نیز به شکل نادرست نوشته شود. در واقع، خواندن و املا در یک مسیر رفت‌وبرگشتی قرار دارند: «دیدن و خواندن کلمه → شناخت صدا و ساختار کلمه → تثبیت شکل نوشتاری → توانایی نوشتن کلمه». هرچه این ارتباط دقیق‌تر و قوی‌تر باشد، یادگیری واژه‌ها نیز آسان‌تر می‌شود.
نقش دقت در خواندن
دقت یکی از پایه‌های مهم خواندن است. دانش‌آموزی که هنگام خواندن، حروف یا بخش‌هایی از کلمات را حذف یا جابه‌جا می‌کند، ممکن است در نوشتن نیز با مشکلات مشابهی روبه‌رو شود. برای مثال، اگر کودک در خواندن کلمات چندبخشی مرتب بخشی از کلمه را نادیده بگیرد، لازم است علاوه بر تمرین املا، توانایی او در دقت به اجزای کلمه نیز تقویت شود. به همین دلیل، تمرین‌های خواندن دقیق می‌توانند در کنار تمرین‌های املایی مورد استفاده قرار بگیرند.
آیا درک مطلب هم با املا ارتباط دارد؟
بله، اما این ارتباط با مهارت‌های پایه خواندن متفاوت است. وقتی دانش‌آموز معنای کلمات و جمله‌ها را بهتر درک می‌کند، واژه‌ها برای او معنادارتر می‌شوند و یادگیری آنها می‌تواند آسان‌تر شود.
برای مثال، کودکی که معنی یک واژه را می‌داند و آن را در چند جمله مختلف دیده و خوانده است، فرصت بیشتری برای تثبیت شکل نوشتاری آن واژه دارد. بنابراین، خواندن نباید فقط به «بلندخوانی» محدود شود. خواندن با دقت، توجه به واژه‌ها و درک معنای آنها همگی می‌توانند در مسیر رشد مهارت نوشتاری کودک نقش داشته باشند.
چگونه بفهمیم ضعف املا ممکن است با ضعف خواندن مرتبط باشد؟
اگر دانش‌آموز در کنار مشکلات املایی، نشانه‌هایی مانند موارد زیر را نیز نشان می‌دهد، بهتر است مهارت خواندن او هم بررسی شود: * در خواندن کلمات زیاد مکث می‌کند. * کلمات را حدس می‌زند یا بخشی از آنها را حذف می‌کند. * حروف یا بخش‌هایی از کلمات را جابه‌جا می‌خواند. * یک کلمه را در موقعیت‌های مختلف به شکل‌های متفاوت می‌خواند. * در خواندن کلمات ناآشنا مشکل بیشتری دارد. * هنگام خواندن، دقت او کاهش می‌یابد. * برای خواندن یک متن کوتاه به زمان زیادی نیاز دارد. وجود این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنای وجود یک اختلال خاص نیست؛ اما می‌تواند نشان دهد که بهتر است در کنار بررسی املا، مهارت خواندن نیز مورد توجه قرار گیرد.
برای تقویت خواندن و املا چه کار کنیم؟
بهتر است تمرین‌ها به شکلی باشند که خواندن و نوشتن را در کنار هم تقویت کنند.
۱. خواندن کلمات و سپس نوشتن آنها: چند کلمه متناسب با سطح دانش‌آموز انتخاب کنید. ابتدا کودک آنها را بخواند و سپس همان کلمات را بنویسد.
۲. توجه به بخش‌های مختلف کلمه: کلمات را به بخش‌های کوچک‌تر تقسیم کنید و از دانش‌آموز بخواهید هنگام خواندن به تمام بخش‌های کلمه توجه کند.
۳. استفاده از جمله: به‌جای تمرکز همیشگی بر کلمات جداگانه، کلمات را در جمله نیز تمرین کنید. این کار به کودک کمک می‌کند واژه را در یک بافت معنادار ببیند.
۴. خواندن و نوشتن منظم: تمرین کوتاه و منظم معمولاً از تمرین‌های طولانی و پراکنده کاربردی‌تر است. هدف، ایجاد فرصت‌های متعدد برای دیدن، خواندن و نوشتن کلمات است.
۵. بررسی نوع خطا: فقط تعداد غلط‌های املا را نشماریم. مهم است بدانیم کودک چه نوع اشتباه‌هایی انجام می‌دهد. آیا حروف را حذف می‌کند؟ آیا آنها را جابه‌جا می‌کند؟ آیا در انتخاب نشانه‌های هم‌صدا مشکل دارد؟ آیا کلمه‌ای را که بارها دیده است باز هم اشتباه می‌نویسد؟ نوع خطا می‌تواند به معلم و والدین کمک کند تا تمرین مناسب‌تری انتخاب کنند.
خواندن و املا؛ دو مهارت در کنار یکدیگر
یادگیری زبان نوشتاری مانند ساختن یک زنجیره است. اگر یکی از حلقه‌های این زنجیره به اندازه کافی تقویت نشده باشد، ممکن است در بخش‌های دیگر نیز مشکل دیده شود. خواندن دقیق به کودک کمک می‌کند ارتباط میان حروف، صداها و کلمات را بهتر بشناسد و نوشتن و املا نیز همین ارتباط را از مسیر دیگری تقویت می‌کند. بنابراین، هنگام روبه‌رو شدن با دانش‌آموزی که در املا ضعف دارد، بهتر است فقط به دفتر املا نگاه نکنیم. گاهی لازم است ببینیم او چگونه می‌خواند، چگونه کلمات را تشخیص می‌دهد و در خواندن چه خطاهایی دارد.
سخن پایانی
مشکلات املایی معمولاً یک علت واحد ندارند. حافظه دیداری، تشخیص شنیداری، دقت، شناخت حروف و صداها، مهارت خواندن و عوامل دیگر می‌توانند در عملکرد املایی دانش‌آموز نقش داشته باشند. به همین دلیل، برخورد مؤثر با ضعف املا نیازمند شناخت نوع مشکل و انتخاب تمرین متناسب با آن است. اگر کودک در خواندن نیز ضعف دارد، تقویت مهارت خواندن می‌تواند یکی از بخش‌های مهم برنامه تمرینی او باشد. خواندن و املا را بهتر است دو مهارت کاملاً جدا از هم نبینیم؛ بلکه آنها را دو بخش مرتبط از مسیر یادگیری زبان بدانیم. در همین راستا، استفاده از تمرین‌های متنوع و هدفمند می‌تواند به دانش‌آموز کمک کند تا واژه‌ها را بهتر ببیند، بخواند، بشنود و در نهایت درست بنویسد.
نگارنده: میثم اسکندرزاده
