ضعف در توجه و تمرکز و نقش آن در مشکلات املا

ضعف در توجه و تمرکز و نقش آن در مشکلات املایی

مقدمه
یکی از مهارت‌های مهمی که در یادگیری املا نقش اساسی دارد، توجه و تمرکز است. دانش‌آموز برای نوشتن صحیح یک کلمه تنها به دانستن شکل حروف و صدای آن‌ها نیاز ندارد؛ بلکه باید بتواند در مدت زمان لازم، به صدای کلمه، ترتیب حروف، شکل نوشتاری آن و دستورالعملی که دریافت کرده است توجه کند. به همین دلیل، گاهی دانش‌آموزی کلمات را می‌شناسد، درس را یاد گرفته و حتی هنگام پرسش شفاهی پاسخ درست می‌دهد، اما در زمان نوشتن املا اشتباهات متعددی دارد. در چنین شرایطی ممکن است بخشی از مشکل، نه در ندانستن کلمه، بلکه در ضعف توجه و تمرکز هنگام انجام تکلیف باشد.

توجه و تمرکز چه تفاوتی دارند؟
توجه یعنی توانایی ذهن برای انتخاب و دنبال کردن یک محرک یا فعالیت مشخص. برای مثال، هنگامی که معلم کلمه‌ای را برای دانش‌آموز می‌خواند، کودک باید صدای همان کلمه را دریافت و به آن توجه کند. تمرکز به توانایی حفظ این توجه در طول انجام یک فعالیت گفته می‌شود. بنابراین در نوشتن املا، دانش‌آموز باید از شروع تا پایان کلمه و حتی در طول کل فعالیت، توجه خود را تا حد مناسبی حفظ کند. اگر این فرایند دچار اختلال شود، احتمال بروز خطاهای نوشتاری افزایش پیدا می‌کند.

ضعف توجه چگونه می‌تواند باعث مشکلات املایی شود؟
نوشتن املا یک فعالیت چندمرحله‌ای است. دانش‌آموز باید کلمه را بشنود، آن را در ذهن نگه دارد، صداهای آن را تشخیص دهد، ترتیب حروف را به یاد بیاورد و در نهایت آن را روی کاغذ بنویسد. ضعف توجه می‌تواند در هر یک از این مراحل باعث ایجاد خطا شود.
۱. جا انداختن حروف: یکی از خطاهای رایج در دانش‌آموزانی که هنگام نوشتن دچار بی‌دقتی می‌شوند، حذف بخشی از کلمه است. برای مثال، ممکن است کودک کلمه‌ای را بشنود اما هنگام نوشتن، یکی از حروف آن را جا بیندازد. در این حالت، همیشه نمی‌توان نتیجه گرفت که دانش‌آموز شکل آن حرف را نمی‌داند. گاهی او به دلیل اینکه توجه کافی به تمام اجزای کلمه نداشته، بخشی از آن را در نوشتن حذف کرده است.
۲. اضافه یا تکرار کردن حروف: گاهی کودک در هنگام نوشتن، یک حرف یا بخش کوتاهی از کلمه را بیش از یک بار می‌نویسد. این نوع خطا نیز می‌تواند در شرایطی که دانش‌آموز با عجله می‌نویسد یا توجه خود را به‌طور کامل حفظ نمی‌کند، بیشتر دیده شود.
۳. جابه‌جا نوشتن حروف: گاهی دانش‌آموز حروف یک کلمه را می‌شناسد، اما ترتیب آن‌ها را هنگام نوشتن به‌درستی رعایت نمی‌کند. در چنین شرایطی، توجه به توالی حروف اهمیت زیادی دارد. کودک باید بتواند اطلاعات شنیداری را برای مدت کوتاهی در ذهن نگه دارد و همان ترتیب را روی کاغذ پیاده کند.
۴. بی‌دقتی در نقطه‌ها و نشانه‌ها: نقطه‌های حروف فارسی بخش مهمی از شکل نوشتاری بسیاری از کلمات هستند. دانش‌آموزی که با عجله می‌نویسد یا توجه کافی به نوشته خود ندارد، ممکن است نقطه‌ها را حذف، اضافه یا در جای نامناسب قرار دهد. بنابراین ممکن است کودک حروف را بشناسد اما به دلیل کاهش توجه، نوشته‌ای نادرست تولید کند.
۵. اشتباه در انتقال کلمه از روی تخته یا کتاب: در فعالیت‌هایی که دانش‌آموز باید کلمه‌ای را از روی تخته یا کتاب به دفتر منتقل کند نیز توجه نقش مهمی دارد. کودک باید شکل کلمه را به دقت ببیند، آن را در ذهن نگه دارد و سپس بنویسد. اگر توجه او برای چند لحظه از فعالیت اصلی منحرف شود، ممکن است بخشی از کلمه را حذف یا شکل آن را تغییر دهد.

چرا ممکن است دانش‌آموز کلمه را بلد باشد اما در املا اشتباه بنویسد؟
یکی از نکات مهم در بررسی مشکلات املایی این است که هر اشتباه املایی الزاماً به معنای ندانستن کلمه نیست. گاهی دانش‌آموز وقتی کلمه را به‌صورت شفاهی می‌گوید، آن را درست تشخیص می‌دهد و حتی اگر از او خواسته شود شکل صحیح آن را انتخاب کند، پاسخ درستی می‌دهد؛ اما در هنگام نوشتن دچار خطا می‌شود. این تفاوت می‌تواند نشان دهد که باید علاوه بر دانش املایی، فرایندهایی مانند توجه، تمرکز، حافظه و دقت دیداری و شنیداری نیز مورد بررسی قرار بگیرند. به عبارت دیگر، ممکن است مشکل کودک این نباشد که «کلمه را نمی‌داند»، بلکه در لحظه‌ی نوشتن نتواند اطلاعاتی را که می‌داند، با دقت کافی اجرا کند.

چه نشانه‌هایی می‌تواند نقش ضعف توجه را در مشکلات املا مطرح کند؟
اگر دانش‌آموز: * در بعضی روزها املا را بهتر و در بعضی روزها ضعیف‌تر می‌نویسد؛ * هنگام عجله کردن، اشتباهاتش بیشتر می‌شود؛ * در کلمات ساده نیز گاهی حروفی را جا می‌اندازد؛ * در نوشتن نقطه‌ها و نشانه‌ها بی‌دقتی می‌کند؛ * هنگام رونویسی نیز اشتباهاتی مشابه دارد؛ * بعد از تذکر معلم می‌تواند اشتباه خود را پیدا و اصلاح کند؛ * در فعالیت‌های طولانی، تعداد خطاهایش افزایش پیدا می‌کند؛ * یا هنگام نوشتن به‌راحتی از فعالیت اصلی منحرف می‌شود، می‌توان توجه و تمرکز را نیز به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر در نظر گرفت. البته وجود این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنای وجود یک اختلال خاص نیست. برای شناخت علت اصلی مشکلات املایی، باید عملکرد دانش‌آموز در موقعیت‌های مختلف و در کنار سایر مهارت‌های یادگیری بررسی شود.

چگونه می‌توان توجه و تمرکز را هنگام تمرین املا تقویت کرد؟
تقویت توجه لزوماً به معنای انجام تمرین‌های طولانی و خسته‌کننده نیست. فعالیت‌های کوتاه، هدفمند و متناسب با سن کودک می‌توانند مؤثرتر باشند.
تمرین‌های کوتاه و مرحله‌ای: بهتر است تمرین‌های املایی در بخش‌های کوتاه انجام شوند و بین فعالیت‌ها استراحت‌های کوتاه وجود داشته باشد.
توجه دادن به جزئیات کلمه: می‌توان از کودک خواست قبل از نوشتن، به تعداد حروف، نقطه‌ها یا بخش‌های مختلف کلمه توجه کند.
پیدا کردن اشتباه‌ها: گاهی به جای اینکه همیشه کلمه را دوباره برای کودک بنویسیم، می‌توان از او خواست نوشته خودش را بررسی کند و اشتباه احتمالی را پیدا کند. این کار به افزایش دقت و توجه به نوشته کمک می‌کند.
کاهش عجله هنگام نوشتن: سرعت زیاد همیشه به معنای عملکرد بهتر نیست. بهتر است کودک یاد بگیرد ابتدا کلمه را با دقت بشنود و سپس آن را بنویسد.
استفاده از فعالیت‌های متنوع: تمرین‌های دیداری، شنیداری، بازی با حروف، کامل کردن کلمات و پیدا کردن تفاوت‌ها می‌توانند تمرین املا را از حالت یکنواخت خارج کنند و فرصت بیشتری برای تمرین توجه و دقت فراهم کنند.

نقش والدین و معلم در این مسیر
یکی از اشتباهات رایج این است که هر اشتباه املایی را به «بی‌دقتی» نسبت دهیم و فقط از کودک بخواهیم بیشتر دقت کند. اما جمله‌ی «بیشتر دقت کن» به‌تنهایی مهارت توجه را آموزش نمی‌دهد. بهتر است ابتدا مشخص شود کودک در کدام مرحله دچار مشکل می‌شود: آیا کلمه را درست نمی‌شنود؟ آیا نمی‌تواند آن را برای مدت کافی در ذهن نگه دارد؟ آیا ترتیب حروف را فراموش می‌کند؟ آیا هنگام نوشتن عجله دارد؟ آیا بعد از نوشتن نوشته خود را بررسی نمی‌کند؟ یا مشکل در بخش دیگری از فرایند یادگیری املاست؟ شناخت نوع خطا، اولین قدم برای انتخاب تمرین مناسب است.

جمع‌بندی
یادگیری املا تنها به حفظ کردن کلمات محدود نمی‌شود. دانش‌آموز برای نوشتن صحیح باید بتواند بشنود، توجه کند، اطلاعات را در ذهن نگه دارد، ترتیب آن‌ها را حفظ کند و با دقت بنویسد. به همین دلیل، ضعف در توجه و تمرکز می‌تواند در برخی دانش‌آموزان زمینه‌ساز یا تشدیدکننده‌ی خطاهای املایی باشد. البته مشکلات املا معمولاً یک علت واحد ندارند و ممکن است عواملی مانند ضعف در حافظه دیداری، تشخیص شنیداری، مهارت‌های زبانی، توجه و تمرکز یا روش آموزش در آن نقش داشته باشند. بنابراین بهتر است به جای برچسب زدن به کودک به عنوان «بی‌دقت»، نوع خطاها را شناسایی و علت احتمالی آن‌ها را بررسی کنیم. تمرین‌های منظم، کوتاه و هدفمند می‌توانند به کودک کمک کنند تا علاوه بر یادگیری شکل صحیح کلمات، مهارت توجه و دقت خود را نیز در هنگام نوشتن تقویت کند.

نگارنده: میثم اسکندرزاده