دانش‌آموز حواس پرت را چگونه متمرکز کنیم؟

دانش‌آموز حواس‌پرت را چطور متمرکز کنیم؟۱۰ راهکار عملی برای افزایش توجه در کلاس

مقدمه
تا حالا شده وسط توضیح درس، ببینید یکی از دانش‌آموزها به اطراف نگاه می‌کند، یکی با مدادش بازی می‌کند و دیگری با دوستش مشغول صحبت است؟ به او تذکر می‌دهید، چند دقیقه توجه می‌کند، اما دوباره همان اتفاق تکرار می‌شود. این وضعیت برای بسیاری از معلمان ابتدایی آشناست. اما نکته مهم این است که حواس‌پرتی دانش‌آموز همیشه به معنی بی‌علاقگی، تنبلی یا شیطنت نیست. گاهی روش ارائه درس، طولانی بودن فعالیت، شرایط محیط کلاس یا حتی خستگی و نگرانی کودک باعث می‌شود نتواند توجه خود را حفظ کند. خبر خوب این است که در بسیاری از موارد، با چند تغییر ساده در شیوه اداره کلاس می‌توان میزان توجه دانش‌آموز را بیشتر کرد. در این مقاله قرار نیست فقط درباره «توجه و تمرکز» توضیح بدهیم؛ می‌خواهیم ببینیم دقیقاً چه کارهایی می‌توانیم انجام دهیم تا دانش‌آموز حواس‌پرت، بیشتر درگیر درس شود.

چرا دانش‌آموز حواسش پرت می‌شود؟
قبل از اینکه برای حواس‌پرتی راه‌حل پیدا کنیم، باید بدانیم این رفتار از کجا می‌آید. ممکن است دانش‌آموز به دلیل یکی از این موارد تمرکز خود را از دست بدهد: * فعالیت برای او طولانی و خسته‌کننده است. * درس برایش جذاب یا قابل درک نیست. * محیط کلاس شلوغ است. * دوستان یا وسایل اطراف حواسش را پرت می‌کنند. * خسته یا کم‌خواب است. * فعالیت برای سطح او بیش از حد سخت یا بیش از حد ساده است. * نگرانی یا مشکل عاطفی ذهن او را درگیر کرده است. * مدت زیادی است که بدون وقفه مشغول یک فعالیت بوده است. * نمی‌داند دقیقاً باید چه کاری انجام دهد.
بنابراین، اولین قدم این نیست که مدام بگوییم: «حواست را جمع کن!» بلکه باید ببینیم چه چیزی باعث شده نتواند حواسش را جمع کند.

۱۰ راهکار عملی برای افزایش تمرکز دانش‌آموزان
 ۱. فعالیت‌های طولانی را به بخش‌های کوچک تقسیم کنید: یکی از ساده‌ترین کارهایی که می‌توان انجام داد، کوتاه کردن فعالیت‌هاست. فرض کنید قرار است دانش‌آموزان ۲۰ سؤال ریاضی حل کنند. برای دانش‌آموزی که زود حواسش پرت می‌شود، گفتن جمله «همه ۲۰ سؤال را حل کنید» ممکن است از همان ابتدا باعث شود فعالیت برایش سنگین به نظر برسد. به جای آن بگویید:«فعلاً فقط سؤال‌های ۱ تا ۵ را حل کن. وقتی تمام شد، با هم مرحله بعد را انجام می‌دهیم.» این تغییر کوچک باعث می‌شود دانش‌آموز با یک هدف مشخص و قابل دستیابی روبه‌رو شود.
نتیجه: فعالیت برای کودک قابل مدیریت‌تر می‌شود و احتمال رها کردن آن کاهش پیدا می‌کند.
۲. به جای «حواست باشه»، دستور دقیق بدهید: جمله‌هایی مثل:«حواست باشه!»«گوش بده!»«تمرکز کن!»برای دانش‌آموز چندان راهگشا نیستند؛ چون دقیقاً نمی‌داند باید چه کاری انجام دهد. به جای آن، دستور را مشخص کنید: «به تصویر نگاه کن.»«کلمه اول را پیدا کن.»«فقط سؤال را بخوان و فعلاً جواب نده.»«سه کلمه‌ای را که روی تخته نوشته‌ام پیدا کن.» هرچه دستور مشخص‌تر باشد، دانش‌آموز راحت‌تر می‌تواند آن را اجرا کند.
۳. اجازه ندهید دانش‌آموز فقط شنونده باشد: یکی از دلایل کاهش توجه در کلاس، منفعل بودن دانش‌آموز است. اگر معلم برای مدت طولانی صحبت کند و دانش‌آموز فقط گوش بدهد، طبیعی است که بخشی از دانش‌آموزان کم‌کم توجه خود را از دست بدهند. راه‌حل چیست؟ دانش‌آموز را وارد فعالیت کنید. مثلاً: * از او سؤال بپرسید. * از او بخواهید پاسخ را روی تخته بنویسد. * از کارت‌های پاسخ استفاده کنید. * فعالیت دونفره طراحی کنید. * از دانش‌آموز بخواهید یک مثال برای درس پیدا کند. * از او بخواهید آنچه فهمیده را با زبان خودش توضیح دهد. هرچه دانش‌آموز بیشتر در فرایند یادگیری نقش داشته باشد، احتمال درگیر ماندن او با درس بیشتر می‌شود.
۴. از «وقفه‌های کوتاه» استفاده کنید: قرار نیست دانش‌آموز ابتدایی برای مدت طولانی بدون وقفه روی یک فعالیت بنشیند. گاهی یک وقفه بسیار کوتاه می‌تواند توجه کلاس را دوباره برگرداند. مثلاً بعد از یک فعالیت نسبتاً طولانی: «همه مدادها روی میز؛  حالا دست‌ها بالا... یک نفس عمیق... و دوباره شروع می‌کنیم.» یا می‌توانید یک فعالیت حرکتی بسیار کوتاه انجام دهید. این وقفه لازم نیست چند دقیقه طول بکشد. حتی ۳۰ تا ۶۰ ثانیه تغییر وضعیت می‌تواند به بازگشت توجه کمک کند.
۵. از بازی برای برگرداندن توجه استفاده کنید: بازی فقط برای زنگ تفریح نیست. می‌توان از بازی‌های بسیار کوتاه در جریان آموزش هم استفاده کرد. مثلاً :
در درس فارسی: «من یک کلمه می‌گویم؛ هرکس صدای «م» را شنید، دستش را بالا ببرد.»
در ریاضی:«اگر جواب سؤال زوج است، دست راستت را بالا ببر؛ اگر فرد است، دست چپت را.»
در علوم:«هرکس فکر می‌کند این ماده جامد است، کارت سبز را بالا ببرد.»
این فعالیت‌ها هم توجه را برمی‌گردانند و هم یادگیری را از حالت خشک و یکنواخت خارج می‌کنند.
۶. جای نشستن دانش‌آموز را بررسی کنید: گاهی مشکل از خود دانش‌آموز نیست؛ بلکه محیط اطراف اوست. اگر دانش‌آموزی دائماً با دوست کناری صحبت می‌کند، شاید لازم باشد جای او تغییر کند. اگر کنار پنجره یا در ورودی کلاس دائماً حواسش پرت می‌شود، می‌توان جای مناسب‌تری برای او در نظر گرفت. البته تغییر جای دانش‌آموز نباید به شکل تنبیه انجام شود. به جای:«چون حواست پرت می‌شود برو آنجا بنشین.» می‌توان گفت:«بیا اینجا امتحان کنیم ببینیم اینجا راحت‌تر می‌توانی فعالیتت را انجام بدهی.» هدف، کمک به تمرکز است؛ نه تنبیه.
۷. عوامل حواس‌پرتی را از اطراف دانش‌آموز کم کنید: گاهی روی میز دانش‌آموز چند مداد، پاک‌کن، اسباب‌بازی، کاغذ و وسایل مختلف قرار دارد. برای بعضی کودکان همین وسایل می‌توانند به محرک‌های حواس‌پرت‌کننده تبدیل شوند. هنگام انجام یک فعالیت مشخص، می‌توان گفت:«فعلاً فقط مداد و برگه‌ات روی میز باشد.» همچنین بهتر است تا حد امکان صداهای اضافی، رفت‌وآمدهای غیرضروری و عوامل مزاحم محیط کلاس کاهش پیدا کنند.
۸. تمرکزهای کوچک را هم تشویق کنید: یکی از اشتباهات رایج این است که فقط وقتی دانش‌آموز یک فعالیت را کاملاً و بدون نقص انجام داد، او را تشویق کنیم. اما دانش‌آموزی که معمولاً دو دقیقه تمرکز می‌کند، اگر امروز توانسته پنج دقیقه روی فعالیت بماند، همین پیشرفت ارزشمند است. به جای تعریف کلی مثل: «آفرین بچه خوب!» بهتر است دقیق بگوییم: «آفرین، این بار تا پایان سؤال تمرکزت را حفظ کردی.» این نوع بازخورد به کودک نشان می‌دهد دقیقاً کدام رفتار او مورد توجه قرار گرفته است.
۹. درس را به چیزی که کودک دوست دارد وصل کنید: اگر درس برای دانش‌آموز معنا داشته باشد، احتمال توجه بیشتر می‌شود. مثلاً برای آموزش جمع و تفریق می‌توان از فروشگاه، پول، خوراکی یا اسباب‌بازی استفاده کرد. برای فارسی می‌توان از داستان و شخصیت‌های مورد علاقه کودکان کمک گرفت. برای علوم می‌توان فعالیت عملی طراحی کرد. هدف این است که دانش‌آموز احساس نکند: «این فقط یک درس است که باید حفظ کنم.» بلکه متوجه شود: «این موضوع به دنیای واقعی من ارتباط دارد.»
۱۰. وقتی حواس دانش‌آموز پرت شد، او را تحقیر نکنید: این شاید یکی از مهم‌ترین نکات باشد. وقتی دانش‌آموز حواسش پرت شده، گفتن جمله‌هایی مانند: «تو اصلاً گوش نمی‌دی!»«همیشه حواست پرته!»«چقدر باید بهت تذکر بدم؟» ممکن است رفتار را بهتر نکند و حتی باعث شود کودک احساس ناتوانی کند. بهتر است بدون جلب توجه کل کلاس، آرام او را به فعالیت برگردانید. مثلاً نزدیک دانش‌آموز بروید و بگویید: «بیا با هم سؤال بعدی رو شروع کنیم.» یا فقط به بخش موردنظر کتاب اشاره کنید. گاهی یک اشاره کوتاه بسیار مؤثرتر از چند تذکر بلند است.

یک تکنیک ساده: قانون «اول این، بعد آن»برای دانش‌آموزانی که فعالیت را رها می‌کنند، می‌توان از این روش استفاده کرد. مثلاً:«اول این سه سؤال را انجام می‌دهیم، بعد یک دقیقه استراحت می‌کنیم.» یا:«اول این کلمه‌ها را پیدا کن، بعد می‌توانی تصویر را رنگ کنی.» در این روش، فعالیت موردنیاز با یک فعالیت جذاب‌تر همراه می‌شود. البته نباید از هر فعالیت آموزشی یک معامله دائمی بسازیم؛ هدف این است که به دانش‌آموز کمک کنیم فعالیت را شروع و کامل کند.

یک برنامه ساده برای دانش‌آموزی که خیلی زود حواسش پرت می‌شود: اگر دانش‌آموزی واقعاً مدت بسیار کوتاهی می‌تواند تمرکز کند، لازم نیست از همان روز اول انتظار داشته باشیم یک فعالیت طولانی را بدون وقفه انجام دهد. می‌توانیم هدف را کوچک شروع کنیم.
روز اول، هدف: چند دقیقه تمرکز روی یک فعالیت کوتاه.
روز دوم، همان فعالیت با کمی زمان بیشتر.
روز سوم، اضافه کردن یک فعالیت کوتاه دیگر.
روزهای بعد، افزایش تدریجی زمان تمرکز و کاهش کمک معلم.
نکته مهم این است که هدف، پیشرفت تدریجی است، نه تغییر ناگهانی. اگر کودک امروز پنج دقیقه تمرکز می‌کند، هدف فردا می‌تواند کمی بیشتر باشد؛ نه اینکه ناگهان از او انتظار نیم ساعت تمرکز مداوم داشته باشیم.

اگر با وجود همه این کارها باز هم حواسش پرت شد چه؟
اگر یک دانش‌آموز گاهی حواسش پرت می‌شود، معمولاً نباید سریع نگران شد. کودکان در سنین ابتدایی هنوز در حال یادگیری مهارت‌های کنترل توجه و خودتنظیمی هستند. اما اگر مشکل شدید و مداوم باشد، در موقعیت‌های مختلف دیده شود و به شکل قابل توجهی روی یادگیری یا روابط کودک اثر بگذارد، بهتر است موضوع با خانواده و در صورت نیاز با متخصص مربوطه بررسی شود. مهم است که معلم خودش برای کودک تشخیص پزشکی یا روان‌شناختی تعیین نکند.

جمع‌بندی
برای تمرکز بیشتر دانش‌آموز چه کار کنیم؟ برای افزایش تمرکز دانش‌آموز لازم نیست کلاس را به محیطی کاملاً ساکت و خشک تبدیل کنیم. گاهی چند تغییر ساده می‌تواند تفاوت بزرگی ایجاد کند: «فعالیت کوتاه‌تر → دستور واضح‌تر → مشارکت بیشتر → حرکت و تنوع → عوامل حواس‌پرتی کمتر → تشویق مناسب → پیشرفت تدریجی» و شاید مهم‌تر از همه این باشد که وقتی دانش‌آموز حواسش پرت می‌شود، به جای اینکه فقط بگوییم: «حواست کجاست؟» از خودمان بپرسیم: «چه کاری می‌توانم انجام بدهم تا دوباره توجهش را به درس برگردانم؟» همین تغییر نگاه می‌تواند نقطه شروع یک کلاس آرام‌تر، فعال‌تر و مؤثرتر باشد.

نگارنده: میثم اسکندرزاده